Tủ sách nhà mình đã có hai cuốn “Bức xúc không làm ta vô can” và “Thiện, ác và smartphone” của Đặng Hoàng Giang từ lâu rồi, nhưng hè vừa rồi về chơi mình mới có động lực cầm lên đọc cuốn đầu tiên. Đọc liền tù tì hết luôn vì bánh cuốn quá không bỏ xuống được. Sách được xuất bản vào năm 2015, nhưng đến 2026, tận 11 năm sau, vẫn thấy nó quá đúng với thực tại của đất nước và thế giới :))
Sách là một tuyển tập bài viết về nhiều hiện tượng xã hội. Có một số quan điểm của tác giả mình không hoàn toàn đồng ý hoặc bản thân mình cũng chưa rõ lắm là mình cảm nhận như thế nào, nhưng mình nghĩ ít nhất ai cũng nên đọc, suy ngẫm về những vấn đề này và phát triển góc nhìn của riêng họ.
Có rất nhiều chủ đề khá hay, nhưng mình thấy hay nhất và đáng nhớ nhất là khái niệm “anh hùng thường nhật” (theo mình cũng là thông điệp chính của cuốn sách).
Bài đầu tiên trong sách tả những người về chót trong một cuộc chạy marathon. Khi người thắng cuộc đã nhận giải và về nhà tắm rửa xong thì nhóm này vẫn hì hục ở mấy cây số cuối. Lúc họ rẽ vào khúc ngoặt cuối thì băng rôn đã tháo và người xem đã về gần hết. Không còn ai đứng bấm giờ cho họ, và đi ngay sau lưng là nhân viên vệ sinh quét đường. Họ chạy tiếp “chỉ vì bỏ cuộc không phải là lựa chọn của họ”. Rồi tác giả kể về Ruby Bridges, một cô bé da đen sáu tuổi. Năm 1960 em vào học một trường tiểu học vốn chỉ dành cho người da trắng ở New Orleans, và suốt năm học đó lớp của em chỉ có đúng một cô một trò. Tác giả gọi đó “cũng là một cuộc chạy marathon, nhưng ở dạng khác”.
Vẻ đẹp của người chạy marathon về chót, tr. 18
Chúng ta hay có xu hướng bám lấy những người siêu phàm, những người được cho rằng một tay thay đổi thế giới, mà bỏ qua câu chuyện của những kẻ người trần mắt thịt như chính bản thân chúng ta, những người lê lết đau đớn ở cuối đoàn marathon, những người như em Ruby. Đây là một điều đáng tiếc. Bởi vì khi chúng ta bị thu hút bởi những người xuất chúng và nổi tiếng, chúng ta dễ rơi vào tâm lý chờ đợi, phó thác.
Lúc này tác giả chưa đề cập đến khái niệm “anh hùng thường nhật” (mượn của nhà tâm lý học Philip Zimbardo), nhưng theo mình Ruby, gia đình em và cô giáo dạy em, Barbara Henry, chính là những người như thế. Cái khái niệm đó phải mấy bài sau mới xuất hiện, trong một bài về chuyện “sống chung với lũ”.
"Sống chung với lũ" và chủ nghĩa anh hùng thường nhật, tr. 40-41
Khái niệm “anh hùng thường nhật” thay đổi cách nhìn của chúng ta. Thay vì hình dung rằng phẩm chất “anh hùng” được thiên nhiên ban tặng cho một số cá nhân đặc biệt, chúng ta hiểu rằng nó không phi thường, mà gần gũi hơn rất nhiều. […] “anh hùng thường nhật” mang trong nó hàm ý là ai trong chúng ta cũng có thể làm được điều tốt, thậm chí, thay vì thụ động chờ đợi một siêu nhân ra tay, ai cũng có nghĩa vụ trở thành anh hùng thường nhật ở một khía cạnh nào đó, trong một tình huống nào đó. Đó là cách duy nhất để đẩy lùi lũ.
Lũ ở đây dĩ nhiên không phải chỉ thiên tai lũ lụt theo nghĩa đen, mà là cái xấu, cái dối trá ai cũng biết là sai nhưng vẫn làm theo cho yên thân, để không phải chịu các tổn thất về tiện nghi vật chất, xã hội hay tinh thần. Một ví dụ tác giả lấy là việc lãnh đạo các khoa, các bộ môn hằng năm thuê xe về quê ăn giỗ mẹ ông hiệu trưởng, mỗi người một phong bì. Còn “anh hùng thường nhật” là Hồng, một trưởng bộ môn đã không lên chuyến xe đó.